MİQ-29 və digər qırıcılar
Модератор: Nazim Bayram
- smersh70
- пулеметчик
- Сообщения: 177475
- Зарегистрирован: 29 июл 2013, 14:19
-
Благодарил (а): 16928 раз
Поблагодарили: 19066 раз
Re: MİQ-29 və digər qırıcılar
Halaldı
- Ifti
- партизан
- Сообщения: 5658
- Зарегистрирован: 21 фев 2012, 17:16
-
Благодарил (а): 2500 раз
Поблагодарили: 3789 раз
Re: MİQ-29 və digər qırıcılar
bizimkilər Fransa ilə bu və ya digər şəkildə əlaqədə olan ölkələrlə təlimlər keçirəndə, gərək bizim JF-lərin TTX-larını mümkün qədər açmasınlar. Ələlxüsus da radarlar, reb əleyhinə sistemlər və raketlər (əsasən də hava-hava, hava-dəniz səthi tipli) barədə qəti şəkildə məlumat verməsinlər.
"...настоящая драма разыгрывается на улицах Лондона, а не на театральных подмостках" (Холмс, Шерлок Холмс)
- smersh70
- пулеметчик
- Сообщения: 177475
- Зарегистрирован: 29 июл 2013, 14:19
-
Благодарил (а): 16928 раз
Поблагодарили: 19066 раз
Re: MİQ-29 və digər qırıcılar
Bir sən qalmışdın, səndə məlumat ver
- smersh70
- пулеметчик
- Сообщения: 177475
- Зарегистрирован: 29 июл 2013, 14:19
-
Благодарил (а): 16928 раз
Поблагодарили: 19066 раз
Re: MİQ-29 və digər qırıcılar
Ifti писал(а): ↑17 окт 2026, 19:17bizimkilər Fransa ilə bu və ya digər şəkildə əlaqədə olan ölkələrlə təlimlər keçirəndə, gərək bizim JF-lərin TTX-larını mümkün qədər açmasınlar. Ələlxüsus da radarlar, reb əleyhinə sistemlər və raketlər (əsasən də hava-hava, hava-dəniz səthi tipli) barədə qəti şəkildə məlumat verməsinlər.
Bütün radar həssaslığı, silah gücü, sensor mükəmməlliyi və radioelektron mübarizə qabiliyyəti son nəticədə bir yerdə, pilotun beyni ilə təyyarənin sistemləri arasındakı o incə keçid nöqtəsində birləşir və məhz orada qələbə ilə məğlubiyyət arasındakı sərhəd çəkilir. Ən müasir sensorların topladığı okean qədər məlumat, əgər pilota anlaşılan, aydın və vaxtında çatdırıla bilməsə, faktiki olaraq yararsızdır, əksinə, o, pilotu boğan, çaşdıran və reaksiyasını ləngidən bir informasiya seli halına gələ bilər. Müasir hava döyüşünün əsl darboğazı artıq nə mühərrikin gücü, nə radarın məsafəsi, nə də raketin sürətidir. Əsl darboğaz pilotun məlumatı emal etmək, düzgün qərar vermək və hərəkətə keçmək sürətidir.
Məhz bu səbəbdən müasir qırıcının kabini artıq sadəcə pilotun oturduğu bir kabinə deyil, onun beyni ilə maşının arasında bütöv bir “sinir birləşməsi” – insan və texnologiyanın vahid döyüş orqanizminə çevrildiyi məkandır. JF-17C “Block-III”ün rəqəmsal kabini və dəbilqəyə quraşdırılmış displey (Helmet-Mounted Display – HMD) sistemi məhz bu insan-maşın simbiozunun ən müasir təcəssümüdür və Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin əldə etdiyi ən az müzakirə olunan, lakin döyüş effektivliyi baxımından ən həlledici üstünlüklərdən biridir.

Bu üstünlüyün fundamental özəyini anlamaq üçün ilk növbədə köhnə nəsil kabinlərin, Azərbaycanın illərlə istifadə etdiyi “MiQ-29”un kabini kimi daşıdığı fundamental problemi dərk etmək lazımdır. Köhnə nəsil qırıcıların kabinləri onlarla ayrı-ayrı analoq göstərici, mexaniki əqrəb, işıqlı düymə və müstəqil ekrandan ibarət idi. Pilot döyüş zamanı gözlərini fasiləsiz olaraq bir cihazdan digərinə gəzdirməli (hündürlük göstəricisinə, sürət əqrəbinə, radar ekranına, yanacaq indikatoruna, silah panelinə ayrı-ayrılıqda baxmalı) və bütün bu parçalanmış məlumatları öz beynində birləşdirərək vahid bir döyüş mənzərəsi qurmalı idi. Bu proses həm dəyərli vaxt aparır, həm də pilotun idrak yükünü həddindən artıq artırırdı, yüksək gərginlikli döyüş anında bu parçalanmış məlumatları emal etmək pilotun diqqətini əsas vəzifədən – düşməni izləmək və vurmaqdan yayındırırdı.
JF-17C “Block-III”ün “şüşə kabin” arxitekturası bu problemi köklündən həll edir. Onlarla ayrı-ayrı analoq cihaz aradan qaldırılaraq bütün məlumat böyük, rəngli, çoxfunksiyalı rəqəmsal displeylərdə cəmləşdirilir. Bu rəqəmsal kabinin mərkəzi elementi geniş sahəli çoxfunksiyalı displeydir ki, bu pilotun döyüş mənzərəsini idarə etmə üsulunu tamamilə dəyişir və “sensor birləşməsi” konsepsiyasının vizual təcəssümüdür. Bu böyük displey radar, IRST, radioelektron mübarizə sistemləri, naviqasiya və silah məlumatlarını ayrı-ayrı fraqmentlər kimi deyil, vahid, inteqrasiya olunmuş bir mənzərədə birləşdirir.
Pilot artıq müxtəlif cihazlardan gələn məlumatları öz beynində zəhmətlə birləşdirmək məcburiyyətindən azad olur. Sistem bu birləşməni onun əvəzinə avtomatik edir və ona bütöv, hazır və anlaşılan bir döyüş şəkli təqdim edir. Pilot düşmən təyyarələrini, öz mövqeyini, təhdid zonalarını, silahın effektiv atış zərfini və ümumi taktiki situasiyanı bir baxışda, vahid bir mənzərədə görür. Bu, onun “situasiya məlumatlılığını”, yəni öz ətrafında baş verənləri tam və dəqiq dərk etmə qabiliyyətini keyfiyyətcə yeni bir səviyyəyə qaldırır və müasir döyüşdə məhz bu situasiya məlumatlılığı çox vaxt qələbənin əsas amilinə çevrilir.
Bu kabin sisteminin ikinci fundamental komponenti dəbilqəyə quraşdırılmış displey (HMD) sistemidir ki, bu bəlkə də bütün platformadakı ən inqilabi insan-maşın interfeysi yeniliyidir və pilotun döyüş qabiliyyətini fiziki hüdudlarından azad edir. Ənənəvi sistemlərdə pilot düşməni hədəfləmək və məlumatı görmək üçün başını irəli, təyyarənin burnu istiqamətindəki başüstü göstəriciyə (Head-Up Display – HUD) yönəltməli idi, yəni onun “silah baxışı” yalnız təyyarənin burnunun baxdığı dar konusla məhdud idi. HMD bu məhdudiyyəti tamamilə aradan qaldırır. Pilotun bütün kritik uçuş və döyüş məlumatları (sürət, hündürlük, hədəf işarələri, silah statusu) birbaşa onun dəbilqəsinin vizoruna, yəni gözünün önünə proyeksiya olunur. Pilot başını hara çevirsə, bu məlumat onunla birlikdə hərəkət edir və o, heç vaxt “kor” qalmır.
HMD-nin əsl döyüş dəyəri isə onun “baxdığın yeri kilidlə” qabiliyyətində üzə çıxır ki, bu xüsusilə yaxın döyüşdə həlledici üstünlük yaradır. Bu sistem sayəsində pilot sadəcə başını çevirib düşmən təyyarəsinə baxmaqla, hətta düşmən təyyarənin burnu istiqamətindən kənarda, böyük bir bucaqda olsa belə onu hədəf kimi kilidləyə və yüksək manevrli PL-10 raketini həmin istiqamətə buraxa bilir. Köhnə sistemlərdə pilot düşməni vurmaq üçün öz təyyarəsini yorucu manevrlərlə düşmənin arxasına gətirməli və burnunu ona tuşlamalı idi. HMD isə bu zərurəti aradan qaldırır, pilot sadəcə düşmənə “baxaraq” onu vura bilir. Bu, yaxın hava döyüşünün bütün dinamikasını dəyişir və düşmən üzərində saniyələrlə, bəzən isə həlledici bir “ilk atəş” üstünlüyü yaradır, çünki bu bucaqlı hədəfləmə qabiliyyəti olmayan düşmən hələ manevr etməyə çalışarkən artıq vurulmuş olur.

Bu kabinin üçüncü mühüm ölçüsü, təkmilləşdirilmiş insan-maşın interfeysi (Human-Machine Interface – HMI) və HOTAS konsepsiyasıdır ki, bu pilotun ən kritik anlarda idarəetmə sürətini və dəqiqliyini maksimuma çatdırır. HOTAS (əllər qaz və idarəetmə qolunda) prinsipi ondan ibarətdir ki, döyüşün ən gərgin anlarında pilota lazım olan bütün mühüm funksiyalar – silah seçimi, hədəf kilidləmə, sensor idarəetməsi, əks tədbirlərin buraxılması birbaşa idarəetmə qolunun və qaz qolunun üzərindəki düymələr və açarlar vasitəsilə yerinə yetirilir. Bu o deməkdir ki, pilot kritik döyüş anında əllərini əsas idarəetmə orqanlarından ayırıb kabinin bu və ya digər küncündəki düyməni axtarmağa məcbur deyil, hər şey onun barmaqlarının ucundadır. Bu, reaksiya müddətini kəskin şəkildə qısaldır və yüksək G-qüvvəsi altında, ağır fiziki gərginlik şəraitində belə pilotun təyyarəni və silah sistemlərini tam nəzarətdə saxlamasını təmin edir.
Bu kabin arxitekturasının dördüncü strateji üstünlüyü, onun müasir rəqəmsal naqilli idarəetmə sistemi ilə üzvi əlaqəsidir ki, bu pilotun idarəetmə yükünü azaldaraq onun diqqətini döyüş vəzifəsinə yönəltməyə imkan verir. Rəqəmsal naqilli idarəetmə sistemi pilotun idarəetmə əmrlərini mexaniki əlaqələr əvəzinə rəqəmsal siqnallar vasitəsilə təyyarənin idarəetmə səthlərinə ötürür və bu prosesdə bort kompüteri fasiləsiz olaraq təyyarənin stabilliyini optimallaşdırır, təhlükəli rejimlərin qarşısını alır və uçuşu daha hamar, daha dəqiq və daha təhlükəsiz edir. Bu o deməkdir ki, pilot təyyarəni fiziki olaraq “əldə saxlamaq” üçün sərf etdiyi zehni enerjini azaldıb həmin enerjini döyüş qərarlarına (düşməni izləmək, taktika qurmaq, silah tətbiq etmək) yönəldə bilir. Rəqəmsal naqilli idarəetmə sistemi geniş sahəli displey və HMD birlikdə pilotun idrak resurslarını rutin uçuş vəzifələrindən azad edərək onları yalnız döyüşün özünə cəmləməyə imkan verən vahid bir ekosistem formalaşdırır.